Το μεγάλο ερώτημα
Του Έραστου Φίλου*)
Κανένα φιλοσοφικό ζήτημα δεν αγγίζει τον άνθρωπο τόσο υπαρξιακά όσο αυτό:
ΑΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΠΑΝΑΓΑΘΟΣ ΚΑΙ ΠΑΝΤΟΔΥΝΑΜΟΣ ΘΕΟΣ, ΤΟΤΕ ΓΙΑΤΙ ΥΠΑΡΧΕΙ ΤΟ ΚΑΚΟ ΚΑΙ Ο ΠΟΝΟΣ;
Δεν πρόκειται εδώ για ψυχρή ακαδημαϊκή συζήτηση, αλλά για ένα θέμα που πάντα προκύπτει όταν ένα παιδί πεθαίνει άδικα, όταν μια νεαρή μητέρα παλεύει με τον καρκίνο, όταν βλέπουμε πολέμους, την τρομοκρατία και τη βία να πληθαίνουν, ή όταν η ίδια η ζωή μας ραγίζει!
Ο C. S. Lewis, που είχε βιώσει βαθύ πόνο, το περιέγραψε αυτό ως εξής:
Ο Θεός μάς ψιθυρίζει στις χαρές, μιλά στη συνείδηση, αλλά φωνάζει μέσα από τον πόνο. Ο πόνος είναι το μεγάφωνο του Θεού για να αφυπνίζει έναν κόσμο κωφό [1].
Η κραυγή αυτή δεν υπονοεί ότι ο Θεός είναι υπαίτιος του κακού, αλλά απλά πως ο κόσμος δεν είναι όπως θα έπρεπε να είναι.
Από εκεί ξεκινάμε.
Ο Αυστραλός φιλόσοφος John L. Mackie διατύπωσε το αθεϊστικό επιχείρημα κατά του Θεού με αυστηρή μορφή:
Η ύπαρξη του κακού δείχνει ότι ή ο Θεός δεν είναι παντοδύναμος, ή δεν είναι πανάγαθος, ή δεν υπάρχει καθόλου [2].
Προσπάθησε να δείξει ότι από τη συνδυασμένη αποδοχή κάποιων ιδιοτήτων του Θεού ακολουθεί αντίφαση.
Όμως, το 1974 ο Αμερικανός φιλόσοφος Alvin Plantinga έδωσε μια απάντηση, την λεγόμενη Υπεράσπιση της Ελεύθερης Βούλησης (Free Will Defense) [3], που έγινε καθοριστική. Έδειξε ότι δεν υπάρχει λογική αντίφαση ανάμεσα στα εξής τρία αξιώματα, εφόσον δεχθούμε ότι:
1. Ο Θεός δημιουργεί ελεύθερα λογικά όντα.
2. Είναι λογικά εφικτό, ελεύθερα όντα να επιλέξουν το κακό.
3. Η δημιουργία ελεύθερων όντων είναι πράξη υψηλής αξίας, ακόμη και αν αυτή εμπεριέχει τον κίνδυνο του κακού.
4. Άρα, είναι λογικά συνεπές να υπάρχει κακό σε έναν κόσμο που δημιουργήθηκε από έναν πανάγαθο και παντοδύναμο Θεό, αν η ελευθερία είναι πραγματική.
Τι είναι το ‘κακό’;
Γιατί μας προβληματίζει το κακό; Αν ο άνθρωπος είναι ‘βιολογικό ατύχημα’, τότε έννοιες όπως το ‘καλό’ και το ‘κακό’ δεν είναι άλλο από απλές προτιμήσεις. Όμως, γιατί νιώθουμε ότι το κακό είναι κάτι που δεν πρέπει να συμβαίνει; Γιατί μια δολοφονία δεν είναι «επιλογή», αλλά «κακό»; Και γιατί ο θάνατος ενός παιδιού δεν είναι «φυσικό γεγονός», αλλά «τραγωδία»; Η αντίδρασή μας δείχνει πως – ίσως υποκειμενικά – το κακό υπονοεί μια ύπαρξη του καλού, κι αυτό μάλλον να μας παραπέμπει σε μια ηθική πραγματικότητα που μας υπερβαίνει.
Όμως, ο Θεός είναι αναίτιος του κακού. Η βιβλική γραμμή αποτελεί και δογματική συνέπεια: Ο Θεός ούτε είναι η αιτία του κακού ούτε το θέλει. Επειδή κακό ίσων απομάκρυνση από την πηγή της ζωής. Ο όμως Θεός δίνει οντότητα, όχι ανυπαρξία. Δημιούργησε το φως, και το έκανε να λάμψει στο σκοτάδι. Το κακό είναι σκίαση, όχι ουσία. Γι’ αυτό και ο ιερός Αυγουστίνος λέει:
κακό είναι ‘defectusboni’, όχι ‘factumDei’ (ατέλεια του καλού, όχι πράξη του Θεού) [4].
Το κακό δεν είναι συν-αιώνιο με τον Θεό. Είναι παραμόρφωση της δημιουργίας. Όχι ισότιμος αντίπαλος.
Η ανθρώπινη ελευθερία: Πηγή ομορφιάς – αφορμή πόνου
Εδώ φτάνουμε στον πυρήνα της χριστιανικής εξήγησης: Ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο ελεύθερο. Χωρίς πραγματική ελευθερία, δεν υπάρχει ούτε αγάπη, ούτε υπευθυνότητα, ούτε αρετή, ούτε σχέση. Ένα ρομπότ δεν αγαπά. Ένα πρόγραμμα δεν θυσιάζεται. Το πιόνι δεν μπορεί να πει ένα πραγματικό «σ’ αγαπώ» ή «σε συγχωρώ».
Η ελευθερία όμως συνεπάγεται και τη δυνατότητα της άρνησης. Και εκεί ξεκινά το ηθικό κακό. Ο Lewis προσφέρει μια όμορφη εικόνα [5]:
Φανταστείτε ότι παίζουμε σκάκι, και κάθε φορά που ο φίλος μου κάνει λάθος κίνηση, ζητά να την πάρει πίσω. Αν εγώ πάντα συμφωνώ, τότε στην πραγματικότητα… δεν παίζουμε.
Έτσι και ο Θεός: Αν διόρθωνε κάθε λάθος μας αυτόματα, δεν θα υπήρχε ελευθερία ούτε προσωπικότητα. Δεν θα υπήρχε ανθρωπιά [6].
Η ανθρώπινη ικανότητα για κακό
Αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς, πρέπει να δούμε και μέσα μας. Η Βίβλος — και η ιστορία — είναι ξεκάθαρη: Ο άνθρωπος είναι ικανός για μέγιστο κακό. Όχι μόνο οι «κακοί εκεί έξω». Όχι μόνο οι δικτάτορες, αλλά ο καθημερινός άνθρωπος. Οι εκατόμβες των πολέμων, το Ολοκαύτωμα, τα γκουλάγκ, η Ρουάντα, βιασμοί, βασανιστήρια, γενοκτονίες. Ακόμη και απλοί άνθρωποι που, στα πειράματα Milgram βασάνιζαν συνανθρώπους τους επειδή τους το είπε μια ‘αυθεντία’.
Η πιο ανατριχιαστική ιστορία των τελευταίων δεκαετιών:
Ο δεύτερος πιλότος ενός Airbus με δρομολόγιο Βαρκελώνη-Ντίσσελντορφ που έριξε εσκεμμένα το αεροπλάνο στις Άλπεις. 150 ζωές. Κανείς δεν επιβίωσε. Ο ψυχολόγος που μελέτησε το συμβάν μίλησε για «μαθήματα εφαρμοσμένης δαιμονολογίας» [7]. Η ικανότητα για το κακό δεν είναι εκεί «έξω». Είναι μέσα στη ραγισμένη μας φύση. Και εδώ η Βίβλος είναι σκληρά ειλικρινής: «Κανείς δεν κάνει το καλό» (Ρωμ. 3:23).
Ο Θεός βάζει όρια στη δύναμή Του γιατί δεν θέλει να αντιφάσκει στον εαυτό Του
Πολλές φορές λέμε: «Αφού ο Θεός είναι παντοδύναμος, ας σταματήσει τον πόλεμο.» Ή: «Ας εμπόδιζε τον πιλότο εκείνο το πρωί.» Ή: «Ας εξαφάνιζε όλους τους δολοφόνους.»
Αλλά σκεφτείτε την αλυσιδωτή αντίδραση: Ποιο σημείο της ελευθερίας μας θα άφηνε άθικτο κάτι τέτοιο; Πόσες σκέψεις μας θα έπρεπε να ‘διορθώσει’ καθημερινά; Πόσες επιλογές; Πόσους μικρούς, κρυφούς, εγωισμούς;
ΕΝΑΣ ΚΟΣΜΟΣ ΧΩΡΙΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΚΑΚΟΥ ΘΑ ΗΤΑΝ ΕΝΑΣ ΚΟΣΜΟΣ ΧΩΡΙΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΚΑΛΟΥ.
Θα ήταν κόσμος χωρίς επιλογές — άρα χωρίς ανθρώπους. Ο Θεός δεν μπορεί να δημιουργήσει τετράγωνο κύκλο. Ούτε να δημιουργήσει ελεύθερη βούληση και (ταυτόχρονα) να ακυρώσει τις συνέπειές της. Όπως έλεγε ο Schaeffer: Δεν είναι ο Θεός κακός. Είναι ο άνθρωπος που άλλαξε.
Ο Θεός δεν μένει απέναντι στο κακό — εισχωρώντας μέσα του το μεταμορφώνει
Οι συγγραφείς της Καινής Διαθήκης και οι Πατέρες της Εκκλησίας (π.χ. ο Μάξιμος ο Ομολογητής και ο Γρηγόριος Νύσσης) δεν περιορίζονται στο ότι «το κακό προέρχεται από την ελευθερία». Προχωρούν και λένε: ο Θεός αξιοποιεί ακόμη και τις τραγικές συνέπειες της ελευθερίας για το καλό. Ο Απόστολος Παύλος γράφει:
τοῖς ἀγαπῶσιν τὸν θεὸν πάντα συνεργεῖ εἰς ἀγαθόν (Ρω. 8:28).
Αυτό δεν ακυρώνει την ευθύνη, αλλά δείχνει ότι η πρόνοια δεν αφήνει το κακό ως τον τελευταίο λόγο. Με άλλα λόγια, το κακό δεν νικά την αγάπη του Θεού. Η Θεία Πρόνοια δεν προκαλεί το κακό, αλλά ενσωματώνει τις συνέπειές του στη θεραπεία του κόσμου. Το πάθος και η δοκιμασία μπορούν να γίνουν καθαρμός, άνοιγμα προς τον Θεό.
Ιδού το πιο συγκλονιστικό σημείο της χριστιανικής θέσης:
Ο ΘΕΟΣ ΔΕΝ ΕΞΗΓΕΙ ΤΟ ΚΑΚΟ· ΤΟ ΣΗΚΩΝΕΙ.
Στο Γολγοθά, ο Χριστός δεν κουβαλά μόνο την αμαρτία. Κουβαλά τον πόνο. Κουβαλά την αδικία. Κουβαλά όλο το βάρος ενός άδικου κόσμου. Ένας Θεός που υποφέρει δεν είναι απών, συμμετέχει.
Στο δοκίμιό της «Ο θρίαμβος της Ανάστασης» η Dorothy Sayers το περιγράφει όμορφα αυτό:
Τι βλέπουμε να ‘κάνει’ ο Θεός σχετικά με αυτή την υπόθεση της αμαρτίας και του κακού;… Ο Θεός δεν κατάργησε το γεγονός του κακού. Το μετέτρεψε. Δεν σταμάτησε τη Σταύρωση. Αναστήθηκε από τους νεκρούς [8].
Ο Θεός μετέτρεψε το κακό στα δύο αυτά σημεία της ιστορίας: στον Γολγοθά (όπου ‘ο Χριστός έπαθε υπέρ ημών’) αλλά και στον άδειο τάφο (απ’ όπου ο ‘Χριστός ανέστη εκ νεκρών’). Εδώ δεν έχουμε μια θεωρία, αλλά ένα ιστορικό γεγονός. Ο Ιησούς Χριστός είναι η απάντηση του Θεού στο κακό!
Το φυσικό κακό — γιατί πάσχει η κτίση;
Τώρα εισχωρούμε σε ένα δύσκολο κομμάτι: ασθένειες, σεισμοί, καρκίνος, καταστροφές. Βρίσκεται ο Θεός πίσω από αυτά; Ή συμβαίνει κάτι άλλο; Η βιβλική, θεολογική και φιλοσοφική απάντηση περιέχει τρία στοιχεία:
(α) Ο κόσμος είναι «κατακερματισμένος» μετά την πτώση. Ή με τα λόγια του Αποστόλου Παύλου: «ἡ γὰρ ἀποκαραδοκία τῆς κτίσεως … τῇ γὰρ ματαιότητι κτίσις ὑπετάγη» (Ρω 8: 19-20). Ο κόσμος δεν είναι όπως τον σχεδίασε ο Θεός. Ο άνθρωπος, ως ο υπεύθυνος διαχειριστής της φύσης, αποκομμένος από τον Δημιουργό, έχασε τη σοφία και τα εργαλεία για να διαχειριστεί σωστά τον κόσμο.
(β) Ο πόνος δεν είναι “κακός” καθαυτός. Ο πόνος λειτουργεί προειδοποιητικά. Μας προστατεύει. Χωρίς πόνο θα πεθαίναμε μέσα σε ώρες. Τα βακτήρια, οι ιοί, και ο πόνος δεν είναι κακά. Είναι μέρος της σοφής δημιουργίας. Γίνονται καταστροφικά όταν συνδυάζονται με την άγνοια, την απληστία, την κακή διαχείριση, την απροσεξία και την ανθρώπινη ανευθυνότητα.
(γ) Η ανθρώπινη συμπεριφορά επιδεινώνει το φυσικό κακό. Η ρύπανση, η καταστροφή δασών, η κλιματική αλλαγή, η άναρχη τεχνολογική χρήση, οι πόλεμοι… Όλα αυτά “ενισχύουν” το φυσικό κακό. Η ανθρωπότητα συχνά δεν υπήρξε καλή διαχειρίστρια. Κι έτσι, η φύση πληγώνεται — και η πληγή επιστρέφει στην ανθρωπότητα.
Η νοητική πτώση — το ξεχασμένο μισό της ιστορίας
Η πτώση δεν ήταν μόνο ηθική. Ήταν και νοητική. Ο άνθρωπος αποκόπηκε όχι μόνο από το ήθος του Θεού, αλλά και από τη σοφία του. Ο Βρετανός φιλόσοφος Arthur F. Holmes γράφει:
Το ‘σφάλμα’ είναι όπως το κακό. Ό,τι είναι το κακό σε σχέση με στο καλό, είναι το σφάλμα σε σχέση με την αλήθεια. … Το εσφαλμένο είναι η στέρηση του αληθινού. Είναι στην πραγματικότητα μια μορφή του κακού [9].
Ζούμε σε εποχές “μετα-αλήθειας”, όπου το ψέμα γίνεται εργαλείο, η ματαιοδοξία θολώνει την κρίση και η ημιμάθεια δημιουργεί καταστροφή. Η πνευματική αποκοπή οδηγεί σε νοητική σύγχυση, η νοητική σύγχυση οδηγεί σε λάθος επιλογές και οι λάθος επιλογές οδηγούν σε καταστροφές — ηθικές και φυσικές.
Η τεχνολογία — δώρο και απειλή
Ο Θεός έφτιαξε έναν κατανοητό κόσμο, ικανό για επιστημονική εξερεύνηση. Η επιστήμη δεν είναι αντίπαλος της πίστης. Είναι η αποκωδικοποίηση της δημιουργίας. Αλλά ο άνθρωπος άργησε να την αξιοποιήσει. Όταν το έκανε, συχνά την έκανε όπλο, εργαλείο κυριαρχίας, αντικείμενο απληστίας. Δεν επένδυσε στην προστασία από φυσικές καταστροφές … αλλά στην τελειοποίηση των όπλων. Ο κόσμος πληρώνει σήμερα αυτή την κοντόφθαλμη στάση.
Συνεπώς, το ερώτημα δεν είναι “γιατί ο Θεός δεν έκανε…”, αλλά “γιατί ο άνθρωπος έκανε τόσο λίγα από αυτά που μπορούσε;”
Η λύτρωση του Χριστού είναι ολιστική: Ηθική και νοητική
Η λύτρωση που προσφέρει ο Χριστός θεραπεύει την καρδιά και τη σκέψη, τη σχέση μας με τον Θεό, και τη σχέση μας με τον κόσμο. Το κάλεσμα του Χριστού «Μετανοείτε» σημαίνει «αλλάξτε τρόπο σκέψης». Μας καλεί να αγαπάμε τον Θεό και με τον νου μας. Γι’ αυτό η λύτρωση δεν είναι απλώς συγχώρηση. Είναι και επαναφορά σοφίας. Αυτή η αποκατάσταση είναι η απαρχή της ολοκληρωτικής ανανέωσης του κόσμου που ο Θεός υπόσχεται.
Δεν μπορούμε να κατανοήσουμε πλήρως το κακό
Ο Δημήτρης Τσινικόπουλος το εκφράζει αυτό ταιριαστά [10]:
Το πρόβλημα υπάρχει σ’ εμάς, γιατί εξετάζουμε το φυσικό κακό, έχοντας επίκεντρο τον ίδιο τον εαυτό μας. Το εξετάζουμε ανθρωποκεντρικά. Ευρισκόμενοι στην εσχατιά του σύμπαντος, ως ελάχιστος κόκκος άμμου, πάνω σ’ έναν άλλο απειροελάχιστο κόκκο άμμου: τη γη. Δεν το βλέπουμε θεοκεντρικά, απ’ τη σκοπιά του Θεού, του Δημιουργού, που εξ’ αιτίας του θελήματός Του όλα υπάρχουν και κτίσθηκαν. Εμείς οι άνθρωποι ποτέ δεν θα μπορέσουμε να καταλάβουμε πλήρως αυτό το πρόβλημα, γιατί αποτελούμε μέρος του προβλήματος, ζώντας μέσα σ’ ένα πεπερασμένο κόσμο, φθαρτό. … προσπαθούμε να σχηματίσουμε γνώμη, ενώ δε γνωρίζουμε όλα τα δεδομένα. … Αλλά, ωστόσο, παρά την ατελή γνώση μας, μπορούμε να εμπιστευθούμε στη σοφία και στην αγάπη του Θεού και στην τελική έκβαση που θα δώσει για την ανθρωπότητα.
Συμπέρασμα
Η χριστιανική πίστη δεν προσφέρει έναν μαθηματικό τύπο, αλλά ένα αφηγηματικό, υπαρξιακό πλαίσιο:
1. Το κακό δεν είναι δημιουργημένο από τον Θεό· είναι στέρηση του αγαθού.
2. Η ελευθερία του ανθρώπου είναι πραγματική, άρα και οι συνέπειες της.
3. Ο κόσμος έχει ξεπέσει — ηθικά και νοητικά — λόγω της ανθρώπινης αμαρτίας.
4. Το φυσικό κακό δεν είναι “κακό” καθαυτό, αλλά αποτέλεσμα ρήξεων στη σχέση ανθρώπου–Θεού–δημιουργίας.
5. Ο Θεός δεν μένει αμέτοχος: εισχωρεί στον πόνο μας.
6. Η απάντηση του Θεού είναι ο Σταυρός και η Ανάσταση
7. Το τέλος του κακού δεν βρίσκεται στο παρόν, αλλά στην τελική αποκατάσταση της δημιουργίας.
Δεν λέει «μην ρωτάς», αλλά:
Κοίτα τον Εσταυρωμένο και τον Αναστημένο. Εκεί θα δεις πόσο σοβαρά παίρνει ο Θεός τον πόνο τόσο σοβαρά που τον σήκωσε ο ίδιος.
*) Ομιλία της 10 Δεκεμβρίου 2025 στην Αθήνα
[1] C. S. Lewis, Το Πρόβλημα του Πόνου, (Πρέβεζα: Ιωνάς, 2019), σ. 107-108.
[2] Βλ. J. L. Mackie, Evil and Omnipotence, Mind, 64(1955)254, 200-212, στον ιστότοπο https://hettingern.people.
[3] Alvin Plantinga, God, Freedom, and Evil, (Grand Rapids: B. Eerdmans Publishing, 1977).
[4] Αυγουστίνος Ιππώνος, Εγχειρίδιον περί Πίστεως, Ελπίδος και Αγάπης, ηλεκτρονικάστον ιστότοπο:https://ccel.org/
[5] C. S. Lewis, Το Πρόβλημα του Πόνου, ό.α., σ. 37-38.
[6] Βλ. μια εμπεριστατωμένη μελέτη μου με τίτλο «Η Γνώση του Κακού», στο Έραστος Φίλος, Ο Καρπός του Απαγορευμένου Δέντρου, (Αθήνα: Λόγος, 2023), σ. 81-105.
[7] Ό.α., σ. 82-83.
[8] Dorothy L. Sayers, The Triumph of Easter, στο «Creed or Chaos?», (New York: Harcourt, Brace & Co., 1949), σ. 11-12.
[9] Arthur F. Holmes, All Truth is God’s Truth, (Grand Rapids: Eerdmans, 1977), σ. 49.
[10] Δημήτρης Τσινικόπουλος, Ανεξερεύνητος Θεός, 2η έκδοση, (Θεσσαλονίκη, 2013), σ. 44-45.